Araştırma Makalesi
PDF EndNote BibTex RIS Kaynak Göster

Ahlâkî Özdenetim Duygusu Olarak Pişmanlığın Mahiyeti

Yıl 2022, Cilt 26, Sayı 1, 365 - 374, 15.06.2022
https://doi.org/10.18505/cuid.1080838

Öz

Duygular; insanın epistemik, etik ve estetik yönleriyle doğrudan ilişkili varoluşsal özniteliklerdir. İnsan anlam-lı, değerli ve güzel bir hayat kurarken akılla birlikte duygulardan motivasyon almaktadır. Duygular, çok fonk-siyonlu yapısıyla insanın niyet, tutum, tavır ve eylemlerini belirleme, harekete geçirme, yönlendirme, etkile-me, dönüştürme, frenleme ve bazen de manipüle etme araçlarıdır. Bu nedenle ahlak başta olmak üzere insan eylemlerini problem edinen her araştırma, duyguları ele almak durumun¬dadır. İnsanı tam anlamıyla tanıma-nın yolu, pratik yaşantısı içerisinde ortaya çıkan duygusallığını anlamaktan geçer. Dolayısıyla teorik olanın durağanlığı ile hayatın akışkanlığı arasındaki uçurumda duygular, felsefi bir soruşturmanın konusu olmakta-dır. Duygunun dinamik yapısını ve sınır çizilemeyen doğasını dilin sınırları içerisinde ifade etmek kolay değildir. Bu-nunla birlikte insan için duygular, kendini, evreni, doğayı, maddeyi, bireyleri, toplumları, iyiyi, kötüyü, değerli olanı ve olmayanı anladığı, olgu ve olaylarla başa çıktığı, pratik hayatını yönettiği, karar verme süreçlerinde, niyetlerinde, yönelimlerinde ve seçimlerinde etkin, tüm bu süreçlere içkin, dinamik, fonksiyonel ve bilişsel öznitelikler olarak öne çıkmaktadır. İnsan, günlük yaşamı içinde çok çeşitli duygu durumlarını tecrübe etmek-tedir. Böylece o, tecrübe ettiği bu duygu durumları ile sürekli değişen ruh hallerine sahip olmaktadır. Bu tec-rübeler, dış etkenlere bağlı olabildiği gibi insanın içsel dinamiklerinin etkisiyle de ortaya çıkabil¬mektedir. Sosyal yaşantısı itibariyle insan, duygusal tepkiler veren ve duygusal etkiler alan dinamik bir ahlak yaşantısı-na sahiptir. Bu bağlamda duygular, insanın kendi benliği ile yaşadığı toplumun benliği arasında denge kurma-sını sağlamakta ve insanın temel yönelimlerini belirlemektedir. Duygular, insana eylem motivasyonu kazan-dıran, onun tasavvurlarına, geçmiş, şimdi ve gelecekle ilgili değerlendirmelerine yön veren, harekete geçirici yetilerdir. Pişmanlık, bizzat benliğe yönelen ve onun ahlâkîliğini içsel olarak düzenleyip inşa eden ahlâkî bir özdenetim duygusudur. Bu duygu gerek bireysel ve gerekse sosyal yaşamda insanı etkileyen doğasıyla özel-likle ahlâkî değer dünyasında merkezi bir rol oynamaktadır. Pişmanlık, en yalın haliyle insanın geçmişteki eylemine ya da eylemsizliğine dönük olumsuz yargısını içeren acı bir his biçiminde ortaya çıkmakta ve keşke ifadesiyle dile gelmektedir. Pişmanlık duygusu insanda içsel tesirlerin etkisiyle oluşmaktadır. Çoğu ahlak duygusu gibi pişmanlık da hem fenomenolojik bir duyuş hem de bilişsel bir yargı içermektedir. Psikolojik ve kavramsal açıdan karmaşık bir duygu olan pişmanlık; üzüntü, hayal kırıklığı, özlem, nostalji ve bazen bir şey-den pişmanlık duymamanın verdiği rahatlama gibi bir dizi duyguyu ortaya çıkarmaktadır. Pişmanlık aynı zamanda güçlü, motive edici bir üzüntü ve işlerin istendiği gibi gitmediğine dair tutkulu bir şikâyet olarak da kendini gösterebilmektedir. O, bugünümüzü ve geleceğimizi şekillendiren genellikle geçmişe dönük bir acı deneyimidir. Pişmanlık, genellikle kişinin yaptığı şeyi onaylamadığını, farklı şekilde olmasını arzuladığını, üzüldüğünü, utandığını veya suçlu olduğunu ifade eden ve farkındalıkla ortaya çıkan bir duygudur. Pişmanlık, insanı geçmişteki ve şimdiki hatalarından ders çıkarmaya ve gelecekteki davranışlarını düzeltmeye teşvik eden, insanın özdenetim yeteneğinin bir parçasıdır. Bu duygu, kişinin kendi eylemleriyle ilgili içsel muhasebe-sinin bir sonucu olarak ortaya çıkan düzeltici ve iyileştirici ahlaki bir özdenetim duygusudur. Pişmanlık, insa-nın ahlaki doğasının zorunlu bir sonucudur. Bu duygu onun seçim yapabilen bir varlık olmasından, yani ahlaki özgürlüğünden kaynaklanmaktadır. Pişmanlığın oluşabilmesi için ahlaki eylemin en az iki seçenek arasından yapılacak bir seçim sonucunda gerçekleşmiş olması gerekir. Bu nedenle, pişmanlığın ön koşulu özgürlüktür. Akıl ve duygunun düşüncelerimiz ve eylemlerimiz üzerindeki karşılıklı rolleri, özellikle pişmanlık olgusunda belirgindir. Dolayısıyla ister pratik ister teorik alanda olsun pişmanlık, sadece insanın duygusal yanıyla değil, bilişsel yanıyla da ilgili bir duygudur. Pişmanlığın, geçmişte yaşanmış veya bugün etkisi devam eden bir olgu üzerinde kişinin hatasını fark etmesiyle oluşan bir üzüntü hali olması, onun bir değerlendirme duygusu oldu-ğunu gösterir. Duyguların harekete geçirici yönü pişmanlıkta geriye doğru işlevsiz olacağından, bu teşvik edici yön gelecekte pişmanlık yaratan durumun tekrarını önleme yönünde kendini göstermektedir. Böylece geç-mişte yaşanan üzücü bir durum, olumsuzdan olumluya, yıkıcıdan yapıcıya doğru ahlaki bir evrime zemin hazırlayacaktır. Bu makalede duygu etiğinin ilkeleri, kavramsal ve kuramsal çerçevesi göz önünde bulundurulmak suretiyle pişmanlık duygusunun mahiyeti, değeri ve fonksiyonelliği felsefî açıdan analiz edilip yorumlanacaktır.

Kaynakça

  • Anna Gotlib. The Moral Psychology of Regret. London: Rowman & Littlefield International Ltd., 2020.
  • Aristotle. Rhetoric. edt.by Edward Meredith Cope, John Edwin Sandys. Oxford: Cambridge University Press, 2010.
  • Brian Price. A Theory of Regret. Durham: Duke University Press, 2017.
  • Doğan Özlem. Etik Ahlak Felsefesi. İstanbul: Notos Kitap Yayınları, 2015.
  • Enver Demirel Yılmaz-vd. “Medeniyet ve Kültür Kavramlarına İnsan Doğasının Somato-Psiko-Spirütüelliği Üzerinden Yeni Bir Bakış”. Çocuk ve Medeniyet Dergisi. (2016), 17-42.
  • Immanuel Kant. Critique of Judgement. trs. James Creed Meredith. Oxford: Clarendon Press, 1964. Janet Landman. “Regret: A Theoretical and Conceptual Analysis”. Journal for the Theory of Social Behaviour. v. 17, (July, 1987), 137-160.
  • Karla Mclaren, “Channeling Your Emotions”. Erişim 26 Mayıs 2021. http://innerself.com
  • Max Scheler, “Repentance And Rebirth”, Person and Self-Value, Three Essays, (Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers, 1987).
  • Muhammet Caner Ilgaroğlu. “Verili Bir Değer Duygusu Olarak Adalet”. Felsefe Dünyası. v. 74 (Winter, 2021): 118-135.
  • Muhammet Caner Ilgaroğlu. Ahlak Felsefesi Açısından Duygu-Değer İlişkisi. İstanbul: Hiperyayın, 2020. Nico Henri Frijda. “Emotion Require Cognitions, even if Simple One”. edt. Paul Ekman & Julius Ralph Davidson.
  • The Nature of Emotion: Fun-damental Questions. New York: Oxford University Press, 1994.
  • Patricia S. Greenspan. Emotions and Reasons. New York: Rout¬ledge Press, 2014.
  • Paul Ekman. “All Emotions are Basic”. The Nature of Emotion: Fundamental Questions. New York: Oxford University Press, 1994.
  • Peter Goldie. The Emotions A Philosophical Exploration. Oxford: Clarendon Press, 2000.
  • Robert C. Solomon. True To Our Feelings/What Our Emotions Are Really Telling Us. Oxford: Oxford University Press, 2007.
  • Robert M. Gordon. The Structure of Emotions. New York: Camb¬ridge University Press, 2003.
  • Sijtsema, J.J., Zeelenberg, M. & Lindenberg, S.M. “Regret, Self-regulatory Abilities, and Well-Being: Their Intricate Relationships”. Journal of Happiness Studies. 22(7) (October 2021), 3301-3327.
  • Tad Brennan. “The Old Stoic Theory of Emotions”. In The Emotions in Hellenistic Philosophy. edt. by. Juha Sihvola and Troels Engberg-Pedersen. UK: Kluwer Academic Publishers, 1998.

The Nature of Regret as Emotion of Moral Self-Control

Yıl 2022, Cilt 26, Sayı 1, 365 - 374, 15.06.2022
https://doi.org/10.18505/cuid.1080838

Öz

Emotions are human attributes that are directly related to the epistemic, ethical, and aesthetic aspects of human beings. While man builds a meaningful, valuable, and beautiful life, gets motivation from emotions along with the mind. Emotions, with their multifunctional aspect, are means for determining, activating, directing, influencing, transforming, restraining, and sometimes manipulating human intentions, attitudes, and actions. For this reason, any research that treats human actions, especially morality, has to deal with emotions. The way to know the human being is to understand his emotions in his practical life. Therefore, in the gap between the stability of the theoretical and the dynamism of life, emotions become the subject of philosophical research. It is not easy to express the dynamic aspect and unbounded nature of emotion with-in the limits of language. However, for human beings, emotions are effective in their decision-making pro-cesses, intentions, orientations, and choices, in which they understand themselves, the universe, nature, matter, individuals, societies, goodness, evil, valuable and non-valued things, cope with facts and events, manage their practical life, stands out as dynamic, functional and cognitive attributes inherent in all these processes. Man experiences a wide variety of emotional states in his daily life. Thus, he has constantly changed moods with these emotional states he experiences. These experiences can be caused by external factors as well as by the influence of the internal dynamics of the human being. In terms of his social life, man has a dynamic moral life that gives emotional reactions and receives emotional effects. In this context, emotions enable man to establish a balance between himself and the self of the society in which he lives and determine his basic orientations. Emotions are motivating faculties that motivate a man to act and guide his imaginations, and evaluations of the past, present, and future. Regret is an emotion of moral self-control that addresses the self and internally organizes and constructs its morality. This emotion plays a central role, especially in the field of moral values, with its nature that affects man both in individual and social life. Re-gret, in its simplest form, appears in the form of a bitter feeling that includes the negative judgment of man's past action or inaction and is expressed with the expression of a wish. The emotion of regret is formed by the effect of internal influences in humans. Like most moral emotions, regret includes both a phenomenological sense and a cognitive judgment. Regret which is a psychologically and conceptually com-plex emotion, reveals a series of emotions such as sadness, disappointment, longing, nostalgia, and some-times the relief of not regretting something. Regret can also manifest itself as a strong, motivating sadness and a passionate complaint that things are not going as planned. It is an experience of pain, often retrospec-tive, that shapes our present and future. Regret is an emotion that arises with awareness, usually expressing disapproval of what the person did, wishing it to be different, upset, ashamed, or guilty. Regret is part of human self-control, which encourages man to learn from past and present mistakes and to correct future behavior. This emotion is a corrective and healing sense of moral self-control that arises as a result of one's internal accounting for one's actions. Regret is a necessary consequence of man's moral nature. This emo-tion stems from the fact that he is a being that can choose, that is, his moral freedom. For regret to occur, the moral action must have taken place as a result of a choice to be made among at least two alternatives. Therefore, the prerequisite for repentance is freedom. The reciprocal roles of reason and emotion on our thoughts and actions are particularly evident in the phenomenon of regret. For that reason, regret, whether in the practical or theoretical field, is an emotion related not only to the emotional side of human but also to the cognitive side. The fact that regret is a state of sadness that occurs when a person realizes his mistake on a phenomenon that has been experienced in the past or whose effect continues today, shows that it is an emotion of evaluation. Since the activating aspect of the emotions will be backward dysfunctional in regret, this incentive aspect manifests itself in the direction of preventing the repetition of the regretful situation in the future. Thus, a sad situation in the past will pave the way for a moral evolution from negative to posi-tive, from destructive to constructive. In this article, the nature, value, and functionality of the regret will be analyzed and interpreted from a philosophical point of view, taking into account the principles of emotion ethics, and its conceptual and theoretical framework.

Kaynakça

  • Anna Gotlib. The Moral Psychology of Regret. London: Rowman & Littlefield International Ltd., 2020.
  • Aristotle. Rhetoric. edt.by Edward Meredith Cope, John Edwin Sandys. Oxford: Cambridge University Press, 2010.
  • Brian Price. A Theory of Regret. Durham: Duke University Press, 2017.
  • Doğan Özlem. Etik Ahlak Felsefesi. İstanbul: Notos Kitap Yayınları, 2015.
  • Enver Demirel Yılmaz-vd. “Medeniyet ve Kültür Kavramlarına İnsan Doğasının Somato-Psiko-Spirütüelliği Üzerinden Yeni Bir Bakış”. Çocuk ve Medeniyet Dergisi. (2016), 17-42.
  • Immanuel Kant. Critique of Judgement. trs. James Creed Meredith. Oxford: Clarendon Press, 1964. Janet Landman. “Regret: A Theoretical and Conceptual Analysis”. Journal for the Theory of Social Behaviour. v. 17, (July, 1987), 137-160.
  • Karla Mclaren, “Channeling Your Emotions”. Erişim 26 Mayıs 2021. http://innerself.com
  • Max Scheler, “Repentance And Rebirth”, Person and Self-Value, Three Essays, (Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers, 1987).
  • Muhammet Caner Ilgaroğlu. “Verili Bir Değer Duygusu Olarak Adalet”. Felsefe Dünyası. v. 74 (Winter, 2021): 118-135.
  • Muhammet Caner Ilgaroğlu. Ahlak Felsefesi Açısından Duygu-Değer İlişkisi. İstanbul: Hiperyayın, 2020. Nico Henri Frijda. “Emotion Require Cognitions, even if Simple One”. edt. Paul Ekman & Julius Ralph Davidson.
  • The Nature of Emotion: Fun-damental Questions. New York: Oxford University Press, 1994.
  • Patricia S. Greenspan. Emotions and Reasons. New York: Rout¬ledge Press, 2014.
  • Paul Ekman. “All Emotions are Basic”. The Nature of Emotion: Fundamental Questions. New York: Oxford University Press, 1994.
  • Peter Goldie. The Emotions A Philosophical Exploration. Oxford: Clarendon Press, 2000.
  • Robert C. Solomon. True To Our Feelings/What Our Emotions Are Really Telling Us. Oxford: Oxford University Press, 2007.
  • Robert M. Gordon. The Structure of Emotions. New York: Camb¬ridge University Press, 2003.
  • Sijtsema, J.J., Zeelenberg, M. & Lindenberg, S.M. “Regret, Self-regulatory Abilities, and Well-Being: Their Intricate Relationships”. Journal of Happiness Studies. 22(7) (October 2021), 3301-3327.
  • Tad Brennan. “The Old Stoic Theory of Emotions”. In The Emotions in Hellenistic Philosophy. edt. by. Juha Sihvola and Troels Engberg-Pedersen. UK: Kluwer Academic Publishers, 1998.

Ayrıntılar

Birincil Dil İngilizce
Konular Din Bilimi
Bölüm Araştırma Makaleleri
Yazarlar

Muhammet Caner ILGAROĞLU> (Sorumlu Yazar)
ADIYAMAN ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ, FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ BÖLÜMÜ
0000-0001-5712-9401
Türkiye

Yayımlanma Tarihi 15 Haziran 2022
Kabul Tarihi 3 Haziran 2022
Yayınlandığı Sayı Yıl 2022, Cilt 26, Sayı 1

Kaynak Göster

ISNAD Ilgaroğlu, Muhammet Caner . "The Nature of Regret as Emotion of Moral Self-Control". Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26 / 1 (Haziran 2022): 365-374 . https://doi.org/10.18505/cuid.1080838

Cumhuriyet İlahiyat Dergisi Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisansı (CC BY NC) ile lisanslanmıştır.