Research Article
BibTex RIS Cite

Ebû Süfyan el-Gazânişî’nin Tanrıbilim ve Din Bağlamında Komünizm Eleştirisi Olan el-Burhânü’l-kāṭıʿ fî isbâti’s-sâniʿ Risalesi: Tahlil ve Tahkik

Year 2021, Volume: 8 Issue: 1, 269 - 308, 30.06.2021

Abstract

Kumuk Türklerinden olan Ebû Süfyan el-Gazânişî, Dağıstan’nın yetiştirdiği entelektüel isimlerden biridir. Klasik yöntemle tahsilini tamamlayan Gazânişî modern bilime ilgi duymuş ve yaşadığı dönem şartlarına bağlı olarak modern bilimler çerçevesinde üretilen yeni tezlere de nüfuz etmeye çalışmıştır. Gazânişî çok yönlü bir yazar olup çeşitli sahalarda eser bırakmıştır. Özellikle yaşadığı bölgede komünizm gibi din karşıtı akımlar yayılmaya başlayınca da dini savunmak amacıyla önemli eserler kaleme almıştır. Bu doğrultuda yazdığı eserler arasında çalışma konumuz olan el-Burhânü’l-ḳāṭıʿ fî is̱bâti’ṣ-ṣâniʿ risalesi de bulunmaktadır. Müellif söz konusu bu eserinde, Tanrı’nın varlığı, dinin doğruluğu ve gerekliliği gibi meselelerle ilgili bilhassa komünist düşünürlerin ileri sürdükleri negatif görüşleri tenkit eder. Yazar eserinde ele aldığı Tanrı’nın varlığı konusuna bağlı olarak bir açıdan imkân, nizam, nübüvvet ve mucize gibi klasik delilleri yeniden inşa ederek kullanır. Diğer bir açıdan da özellikle nizam deliline bağlı olarak modern bilimin ürettiği yeni kozmolojik tezleri kullanarak düşüncesini savunur. Böylece düşünür bu problem bağlamında klasik delilleri modern bilimsel verileri dikkate alarak yeniden inşa etmeye çalışır. Dinin doğruluğu ve gerekliliği konusu ise Gazânişî bu meseleyi pratik yönden dini ele alarak çözümlemeye çalışır. Şöyle ki müellif dinin gerekliliğini göstermek için ahlâkî ilkelere başvurarak dinin pratik kısmını inceler. Yine yazar bu konuyla alakalı beyan ettiği görüşlerini desteklemek için dinî vazifelerin sağladığı maddi faydalara da değinir. Buna ilaveten dini reddeden akımlar tarafından ileri sürülen şüpheleri de o akımların kabul ettikleri mantıksal kaidelerden yola çıkarak cevaplar.

References

  • Abdulayev, Kamran. “Nezir Durkilîʼnin Nüzhetüʼl-Ezhânʼı Işığında Kafkasyaʼda İlmî ve Kültürel Durum”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17/34 (2018), 347-372.
  • Aristoteles. es-Semâʿü't-tabîʿ. çev. Abdulkadir Kînînî. Fas: Afrîkîâ eş-Şark, 1998.
  • Çelebi, Kâtip Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zünûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Bağdat: Mektebet’ül-Müsenna, 1941.
  • Cisr, Hüseyin. Er-Risâletü’l-Hamîdiyye fî hakīkati’d-diyâneti’l-İslâmiyye ve hakkıyyeti’ş-şerîʿati’l-Muhammediyye. Beyrut: Meclisu’l- Maʿarif, 1887.
  • Demirli, Ekrem. “Vahdet-i vücûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/431-435. Ankara: TDV Yayınları, 2012.
  • Efgânî, Cemâleddîn. er-Red ʿale’d-dehriyyîn. çev. Muhammed Abdu. Mısır: el-Matba’atü’l-Mahmudiyye, 1935. Durant, Will. Uygarlığın Tarihi. çev. Zeki Necîb Mahmûd. Lübnan: Dâru’l-Cîl, 1988.
  • Gazzâlî. Tehâfütü'l-felâsife. thk. Süleymân Dünyâ. Mısır: Dâru’l-Maʿrif, 1966.
  • Gazânişî, Ebû Süfyân. el-Burhânü’l-kātıʿ fî issbâti’s-sâniʿ, Özel koleksiyon.
  • Heytemî, İbn Hacer, Fethu’l-mübîn fî şerhi’l-Erbaʿîn. thk. Ahmed Casim. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2008.
  • İbn Sînâ, Kitâbü’n-Necât. Mısır: es-Saʿade, 1938.
  • İbn Ebî Şerîf. el-Müsâmere bi-Şerhi’l-Müsâyere fi’l-ʿakāʾidi’l-münciye fi’l-âhir., thk. Mahmud Ömer ed-Dumyatî. Lübnan: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002.
  • İbn Ebü’l-İz. Şerhu’l-ʿakīdeti’ṭ-Tahâviyye. thk. Şuayb el-Arnaût. Lübnan: Müessesetü'r-risale, 1990.
  • Kaya, Mahmut. “Sudûr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/467-468. Ankara: TDV Yayınları, 2009.
  • Kaya, Mahmut. “Esîr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/309-310. Ankara: TDV Yayınları, 1995. Kazvînî. Âssârü’l-bilâd ve ahbârü’l-ʿibâd. Lübnan: Dâr Sâdır.
  • Kindî. Resâʾilü'l-Kindî el-felsefiyye. thk. Muhammed Ebû Rîde. Mısır: Dâru’l-Fikr Al-Arabî, 1950.
  • Konevî, İsmail. Hâşiyetü’l-Konevî ʿalâ tefsiri’l-İmâmi’l-Beyzâvî. thk. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. Lübnan: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2006.
  • Maverayev, Muhammed Mirza. Fihristu’l-Kutup. Temirhanşûrâ: el-Matbaatuʼl-İslâmiyye, 1914.
  • Pekacar Çetin. “Kumuk Türklerinin Ansiklopedik Alimi, Eğitimci, Yazar ve Şair Abusupiyan Akayev”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 9 (2000), 160-183.
  • Şenel, Cahid. “Yeni Eflatunculûk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/423-427. Ankara: TDV Yayınları, 2013.
  • Şeyh Sadûk. et-Tevhîd, thk. Hâşim el-Hüseynî. Tahran: Müessesetü’neşr el-İslamî, 2008.
  • Taylan, Necip. Düşünce Tarihinde Tanrı Sorunu. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2015.
  • Tarabichi, Georges. Muʿcem’ul-felâsife. Beyrut: Dâr’ul-Talia, 1996.
  • Zehebî. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnaût. Lübnan: Müessesetü'r-risale, 1982.
  • Ziriklî. el-Aʿlâm. Beyrut: Dâruʼl-ilm liʼl-melâyîn, 2008.
Year 2021, Volume: 8 Issue: 1, 269 - 308, 30.06.2021

Abstract

References

  • Abdulayev, Kamran. “Nezir Durkilîʼnin Nüzhetüʼl-Ezhânʼı Işığında Kafkasyaʼda İlmî ve Kültürel Durum”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17/34 (2018), 347-372.
  • Aristoteles. es-Semâʿü't-tabîʿ. çev. Abdulkadir Kînînî. Fas: Afrîkîâ eş-Şark, 1998.
  • Çelebi, Kâtip Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zünûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Bağdat: Mektebet’ül-Müsenna, 1941.
  • Cisr, Hüseyin. Er-Risâletü’l-Hamîdiyye fî hakīkati’d-diyâneti’l-İslâmiyye ve hakkıyyeti’ş-şerîʿati’l-Muhammediyye. Beyrut: Meclisu’l- Maʿarif, 1887.
  • Demirli, Ekrem. “Vahdet-i vücûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/431-435. Ankara: TDV Yayınları, 2012.
  • Efgânî, Cemâleddîn. er-Red ʿale’d-dehriyyîn. çev. Muhammed Abdu. Mısır: el-Matba’atü’l-Mahmudiyye, 1935. Durant, Will. Uygarlığın Tarihi. çev. Zeki Necîb Mahmûd. Lübnan: Dâru’l-Cîl, 1988.
  • Gazzâlî. Tehâfütü'l-felâsife. thk. Süleymân Dünyâ. Mısır: Dâru’l-Maʿrif, 1966.
  • Gazânişî, Ebû Süfyân. el-Burhânü’l-kātıʿ fî issbâti’s-sâniʿ, Özel koleksiyon.
  • Heytemî, İbn Hacer, Fethu’l-mübîn fî şerhi’l-Erbaʿîn. thk. Ahmed Casim. Cidde: Dâru’l-Minhâc, 2008.
  • İbn Sînâ, Kitâbü’n-Necât. Mısır: es-Saʿade, 1938.
  • İbn Ebî Şerîf. el-Müsâmere bi-Şerhi’l-Müsâyere fi’l-ʿakāʾidi’l-münciye fi’l-âhir., thk. Mahmud Ömer ed-Dumyatî. Lübnan: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2002.
  • İbn Ebü’l-İz. Şerhu’l-ʿakīdeti’ṭ-Tahâviyye. thk. Şuayb el-Arnaût. Lübnan: Müessesetü'r-risale, 1990.
  • Kaya, Mahmut. “Sudûr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/467-468. Ankara: TDV Yayınları, 2009.
  • Kaya, Mahmut. “Esîr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/309-310. Ankara: TDV Yayınları, 1995. Kazvînî. Âssârü’l-bilâd ve ahbârü’l-ʿibâd. Lübnan: Dâr Sâdır.
  • Kindî. Resâʾilü'l-Kindî el-felsefiyye. thk. Muhammed Ebû Rîde. Mısır: Dâru’l-Fikr Al-Arabî, 1950.
  • Konevî, İsmail. Hâşiyetü’l-Konevî ʿalâ tefsiri’l-İmâmi’l-Beyzâvî. thk. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer. Lübnan: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2006.
  • Maverayev, Muhammed Mirza. Fihristu’l-Kutup. Temirhanşûrâ: el-Matbaatuʼl-İslâmiyye, 1914.
  • Pekacar Çetin. “Kumuk Türklerinin Ansiklopedik Alimi, Eğitimci, Yazar ve Şair Abusupiyan Akayev”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 9 (2000), 160-183.
  • Şenel, Cahid. “Yeni Eflatunculûk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/423-427. Ankara: TDV Yayınları, 2013.
  • Şeyh Sadûk. et-Tevhîd, thk. Hâşim el-Hüseynî. Tahran: Müessesetü’neşr el-İslamî, 2008.
  • Taylan, Necip. Düşünce Tarihinde Tanrı Sorunu. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2015.
  • Tarabichi, Georges. Muʿcem’ul-felâsife. Beyrut: Dâr’ul-Talia, 1996.
  • Zehebî. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnaût. Lübnan: Müessesetü'r-risale, 1982.
  • Ziriklî. el-Aʿlâm. Beyrut: Dâruʼl-ilm liʼl-melâyîn, 2008.
There are 24 citations in total.

Details

Primary Language Turkish
Subjects Philosophy
Journal Section Araştırma Makalesi
Authors

Ersan Türkmen 0000-0002-4432-0896

Publication Date June 30, 2021
Submission Date January 28, 2021
Published in Issue Year 2021 Volume: 8 Issue: 1

Cite

ISNAD Türkmen, Ersan. “Ebû Süfyan El-Gazânişî’nin Tanrıbilim Ve Din Bağlamında Komünizm Eleştirisi Olan El-Burhânü’l-kāṭıʿ Fî isbâti’s-sâniʿ Risalesi: Tahlil Ve Tahkik”. Trabzon İlahiyat Dergisi 8/1 (June 2021), 269-308.